जनकपुरधाम मन्दिर क्षेत्र अतिक्रमण ६ हजार बिघा जमिन हिनामिना !

ताजा समाचार

काठमाडौं । जनकपुरधाम मन्दिर क्षेत्रका जग्गा अतिक्रमण बढ्नुमा मन्दिरको सञ्चालन तथा व्यवस्थापन प्रणाली नै माफियामैत्री रहेको पाइएको छ । माफियाले मन्दिरको सञ्चालन तथा व्यवस्थापन प्रणालीभित्रको कमजोरीलाई उपयोग गर्दै आफूखुसी जग्गाको उपभोग गर्ने, अन्य व्यक्तिलाई उपभोगको अधिकार दिने तथा बेचबिखनसमेत गर्ने गरेको देखिएको छ । जनकपुरधाम क्षेत्रमा गठी संस्थानको स्वामित्वमा भन्डै ६ हजार बिघा जमिन रहेका छन् । सरकारले यी जग्गाको संरक्षण गरी उपयोगमा ल्याउन उचित कदम नचाल्दा भूमाफियाको चलखेल बढेको हो ।
बृहत् जनकपुर क्षेत्रका मन्दिर संरक्षण तथा जग्गा व्यवस्थापनका लागि भोजराज घिमिरेको संयोजकत्वमा बनेको उच्चस्तरीय कार्यदलको प्रतिवेदनअनुसार जनकपुर क्षेत्रका मन्दिरको सञ्चालन तथा व्यवस्थापन पद्धति एकै प्रकृतिको नभई मन्दिरअनुसार फरकफरक रहेका छन् । कार्यादलले यसलाई तीन तहमा वर्गीकरण गरी अध्ययन गरेको थियो । जसअन्तर्गत ‘क’ वर्गमा गुठी संस्थानद्वारा सञ्चालित मन्दिर, ‘ख’ वर्गमा साबिक छुट गुठीलाई नै निरन्तरता दिई सञ्चालित मन्दिर र ‘ग’ वर्गमा निजी तथा समुदायद्वारा सञ्चालित मन्दिर रहेका छन् ।

‘क’ वर्गका मन्दिर
यस वर्गमा राजगुठीअन्तर्गतका मन्दिर पर्ने गर्दछन् । राजगुठीलाई गुठी संस्थानले सञ्चालन गर्ने गरेको छ । यी मन्दिर संस्थानअन्तर्गत सञ्चालन भएको भए तापनि मन्दिरको आन्तरिक सञ्चालनमा संस्थागत संरचना अभाव रहेको छ । संरचना अभाव रहँदा मन्दिरको ठूलो धनराशि संस्थानअन्तर्गत रहने गर्दछ । यसमा विकास योजनासमेत रहेको पाइँदैनन् । महन्थ, पुजारीलगायत अन्य कर्मचारीको तलब, नित्य पूजा खर्च तथा विशेष पर्वका लागि तोकिएको दरबन्दी पुनरावलोकन नभएको, भक्तजनले चढाएका नगद तथा जिन्सी सामानको अभिलेख नहुने गरेको, मन्दिर सञ्चालनमा स्थानीयको पहँुच नभएको, महन्थ नियुक्ति पद्धति अनुपयुक्त रहेको, महन्थ पुजारी तथा रकमीका लागि आचारसंहिता लागू नभएको, सम्पत्ति संरक्षणमा समस्या, स्वामित्व हस्तान्तरणको समस्यालगायतका समस्या रहेको देखिएको छ । यसबाट माफियाले कमजोरीको उपयोग गर्दै अतिक्रमण बढाएको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ ।

‘ख’ वर्गका मन्दिर
यस वर्गका मन्दिरमा व्यवस्थापकीय पक्षमा कुनै संयन्त्र रहेका छैनन् । यी मन्दिरमा आयस्ता नउठ्ने, संरक्षणमा समस्या, छुट गुठीबाट राजगुठीमा परिणत गर्न समस्या, गुठीको सञ्चालन पद्धतिकै दोष देखिएको छ । भाडाका लोभले पोखरीका डिल तथा मन्दिर परिसरमा अव्यवस्थित संरचना बनाई भाडामा लगाउने गर्दा अतिक्रमणमा पर्न गएको हो ।

– मन्दिर अनुसारका सञ्चालन पद्धति
– ३० वर्षसम्म महन्थ, पुजारी र कर्मचारीका सम्बन्धमा पुनरावलोकन नभएको
– महन्थ पुजारीका लागि आचारसंहिता अभाव तथा नियुक्ति प्रक्रिया नै अनुपयुक्त
– गुठीवालको शेषपछि महन्थ वा पुजारीको व्यक्तिगत नाममा जग्गा दर्ता

‘ग’ वर्गका मन्दिर
निजी तथा समुदायद्वारा सञ्चालित यी मन्दिरको अभिलेखीकरण नै नभएको पाइएको छ । यसबाट यस्ता गुठीको जग्गा जमिनबारे एकिन विवरण पाउन कठिन छ । निजी गुठीसमेत दर्ता हुनुपर्ने नियम रहेकामा यसलाई नियन्त्रण गर्ने संयन्त्रको अभाव, गुठीवालको शेषपछि महन्थ वा पुजारीले आफ्नो बनाउने गरेको पाइएको छ । रानीपाटी र तोदाद्री मठ यसरी नै निजीकरणको प्रक्रियामा गएका छन् ।
हाल अतिक्रमित स्थानमा पक्की घरटहरा तथा विभिन्न संरचना बनिसकेका छन् । प्रतिवेदनका अनुसार मन्दिरको जग्गामा व्यक्तिगत घर र सटर बनाई भाडामा लगाइएको छ । साथै भूमाफियाले १९८३ सालको लगत गुठी संस्थान जनकपुरमा रहेको मन्दिरको आधिकारिक स्रेस्तासमेत गायब गराएका छन् ।

गुठी संस्थानले अतिक्रमण जग्गा हटाउन प्रयास नगरेको भने होइन । संस्थानले पटकपटक प्रयास गर्दासमेत अतिक्रमणमा परेका जग्गा हटाउन नसकेको हो । संस्थानका प्रवक्ता सरोज थपलियाका अनुसार अतिक्रमण हटाउन कार्ययोजना नै बनाएर प्रयास थालिएको थियो । तर, विभिन्न राजनीतिक कारण, तराई आन्दोलनलगायतका कारण कारबाही प्रक्रिया बीचमै रोकिन गएको हो । त्यस्तै, महन्थहरूलाई कारबाहीको दायरामा ल्याउने प्रयास गरिएको भए पनि सर्वोच्च अदालतबाट भएको अन्तरिम आदेशका कारण कारबाही प्रक्रिया अघि बढ्न नसकेको हो । अदालतले नियम बनाएर महन्थ नियुक्ति गर्न दिएको आदेशअनुसार नियम बनिरहेको संस्थानले जनाएको छ ।

तीन प्रकृतिका सञ्चालन तथा व्यवस्थापन पद्धति
–गुठी संस्थानद्वारा सञ्चालित

–साबिक छुट गुठीलाई नै निरन्तरता दिई सञ्चालित

–निजी तथा समुदायद्वारा सञ्चालित

गुठी संस्थानद्वारा सञ्चालित ‘क’ वर्गका मन्दिरहरू

–राम मन्दिर
–लक्ष्मण मन्दिर
– हनुमान मन्दिर
– रामजानकी मन्दिर (रानीपाटी)
– लक्ष्मिनारायण मन्दिर (तोदाद्री मठ)
–कुपेश्वरनाथ मन्दिर
–रत्नसागर मन्दिर
–कपिलेश्वरनाथ महादेव
–राधाकृष्ण मन्दिर (वीरपुर कुटी)

‘ख’ खर्गका मन्दिरहरू
– जानकी मन्दिर
–सीता कुण्ड
–धनौजी मठ
–इटहर्वा मठ
–भोयल

‘ग’ वर्गका मन्दिरहरू
–संकटमोचन मन्दिर
– अग्नि कुण्ड परिसरका कुटीहरू
–विहार कुण्डअन्तर्गतका कुटीहरू

Leave a Reply

Your email address will not be published.